ผีตาโขน ด่านซ้าย: สามวันที่คนทั้งอำเภอกลายเป็นผี

งานหน้ากากในอำเภอเล็ก ๆ ของจังหวัดเลยที่ไม่มีวันตายตัวในปฏิทิน เจ้าพ่อกวนเป็นผู้กำหนดวันในแต่ละปี แล้วคนทั้งอำเภอก็กลายเป็นผีอยู่สามวัน

หน้ากากถูกเอาออกมาจากเพิงหลังวัดโพนชัยล่วงหน้าไม่กี่วัน หน้ากากทำจากก้านมะพร้าว จมูกงุ้ม ทาสีตามชุดสีที่ครอบครัวของคนทำใช้กันมาทั้งรุ่น สวมทับด้วยหวด คือภาชนะไม้ไผ่สานที่ปกติใช้นึ่งข้าวเหนียว

จากนั้นผู้ชายในอำเภอด่านซ้ายก็สวมมัน หยิบหมากกะแหล่ง แล้วใช้เวลาสามวันเป็นผี

ผีตาโขนคืออะไรกันแน่

ผีตาโขนคือส่วนที่เสียงดังที่สุดของงานบุญหลวง งานทำบุญของอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ที่พับสองอย่างเข้าด้วยกัน คือพิธีบุญพระเวสทางพุทธ ที่ชาวบ้านเทศน์เรื่องพระชาติรองสุดท้ายของพระพุทธเจ้า กับพิธีกรรมท้องถิ่นที่เก่าแก่กว่ามาก ที่ขอฝนและขอผลผลิตดีจากผีบ้านผีเมือง

เรื่องที่คนที่นี่เล่าคือ ฝูงชนที่มาต้อนรับพระเวสสันดรกลับเมืองเสียงดังมากจนปลุกคนตาย ซึ่งออกมาร่วมขบวนด้วย นั่นคือใบอนุญาตของทุกอย่างที่ตามมา ทั้งหน้ากาก การหยอกล้อคนดู อวัยวะเพศชายไม้แกะสลักที่แกว่งไปมาในฐานะสัญลักษณ์ความอุดมสมบูรณ์ และการอนุญาตทั่วไปให้ทำตัวไม่เรียบร้อยได้สามวันพอดี

นี่ไม่ใช่โชว์สำหรับนักท่องเที่ยวที่บังเอิญมีชาวบ้านอยู่ในนั้น พิธีดำเนินโดยเจ้าพ่อกวนและร่างทรงของด่านซ้ายเอง ขบวนประกอบด้วยครอบครัวในท้องถิ่น และหลายครอบครัวก็ทาสีหน้ากากใบเดิมใหม่ทุกปีแทนที่จะซื้อใบใหม่

จัดเมื่อไหร่ และทำไมวันถึงขยับ

ไม่มีวันที่ตายตัวในปฏิทิน เวลาถูกกำหนดในแต่ละปีโดยเจ้าพ่อกวนของด่านซ้ายซึ่งสืบทอดตำแหน่งกันมา และอยู่ในเดือนสี่ทางจันทรคติเสมอ ซึ่งในทางปฏิบัติทำให้งานอยู่ระหว่างมีนาคมถึงกรกฎาคม โดยมากคือมิถุนายน

งานปี 2569 จัดวันที่ 20–22 มิถุนายน ที่ที่ว่าการอำเภอด่านซ้ายและวัดโพนชัย และผ่านไปแล้ว ถ้าอ่านอยู่เพื่อวางแผนปี 2570 วันที่จะยังไม่ประกาศจนกว่าจะเหลืออีกไม่กี่เดือน ให้เช็กประกาศของจังหวัดก่อนจองตั๋วเครื่องบินหรือรถทัวร์ ไม่ใช่หลังจอง

งานจัดสามวัน วันแรกคือพิธีเชิญผีเจ้าบ้านเจ้าเมือง วันที่สองคือขบวนแห่กลางวันที่ผู้มาเยือนส่วนใหญ่มาดู วันที่สามย้ายกลับเข้าวัดเพื่อเทศน์มหาชาติ

สามวันนั้นเป็นยังไง

วันแรกเริ่มก่อนฟ้าสางที่แม่น้ำหมัน ที่ซึ่งร่างทรงอัญเชิญพระอุปคุต ผีที่ผูกกับก้อนหินในแม่น้ำ เข้ามาในเมือง เงียบ จริงจัง และแทบไม่มีใครถ่ายคลิป ถ้าอยากเข้าใจว่างานนี้ทำเพื่ออะไร ไม่ใช่ว่ามันหน้าตายังไง เช้านี้คือเช้าที่ควรอยู่

วันที่สองคือขบวนแห่ กลุ่มต่าง ๆ ตั้งขบวนใกล้วัดโพนชัยแล้วเคลื่อนผ่านกลางเมืองพร้อมกลอง นกหวีด และเสียงตะโกนจำนวนมาก นักเต้นสวมหน้ากากแตกแถวตลอดเวลาเพื่อไปไล่เด็ก ขวางถนน และโพสท่าถ่ายรูปซึ่งดูออกว่าเขาสนุกกับมัน

วันที่สามถนนว่างและวัดเต็ม มีการเทศน์มหาชาติสิบสามกัณฑ์เรียงตามลำดับ เป็นงานทั้งวันของชาวบ้าน และเป็นโอกาสที่ดีที่สุดในการเห็นครึ่งที่เป็นศาสนาของงานนี้ ซึ่งภาพถ่ายตัดทิ้งเสมอ

ผู้มาเยือนส่วนใหญ่มาวันที่สองแล้วกลับ นั่นเป็นการตัดสินใจที่สมเหตุสมผล และก็เป็นเหตุผลที่บทความเกี่ยวกับผีตาโขนส่วนใหญ่บรรยายขบวนแฟนซี ไม่ใช่งานบุญ

ไปด่านซ้ายยังไง

ด่านซ้ายเป็นอำเภอเล็ก ๆ ทางตะวันตกของจังหวัดเลย ห่างจากตัวเมืองเลยราว 80 กิโลเมตรบนถนนที่ไต่ระดับผ่านเนินเขาไปเรื่อย ๆ

คนส่วนใหญ่ไปสองต่อ ต่อแรกคือรถทัวร์กลางคืนจากหมอชิต 2 ไปเลย ซึ่งเป็นเส้นทางมาตรฐานของทั้งจังหวัดและถูกกว่าบินมาก จากนั้นต่อสองแถวจากเลยไปด่านซ้าย ราว 50–60 บาท ใช้เวลาหนึ่งถึงหนึ่งชั่วโมงครึ่ง ถ้าไปรถส่วนตัวจะใกล้เคียงสามสิบนาทีจากเลี่ยงเมืองเลย

ถ้าไม่อยากย้อนทาง มีรถจากพิษณุโลกข้ามเขามาเลยจากฝั่งตะวันตก ซึ่งเข้ากันดีกับการแวะสุโขทัยระหว่างทางขึ้นมา

จองที่พักแต่เนิ่น ๆ ด่านซ้ายมีเกสต์เฮาส์กับโฮมสเตย์ไม่กี่แห่ง และเต็มล่วงหน้าเป็นสัปดาห์ในช่วงงาน การพักในตัวเมืองเลยแล้วเดินทางเข้ามาเป็นแผนสำรองมาตรฐาน แต่ต้องรู้ว่าขนส่งสาธารณะไม่วิ่งดึกในช่วงงาน ถ้าพักที่เลย คุณต้องมีรถหรือตกลงกับคนขับไว้

นอกช่วงเทศกาล

พิพิธภัณฑ์ผีตาโขนในเขตวัดโพนชัยจัดแสดงหน้ากากและงานทำเครื่องแต่งกาย เปิดตลอดปี เข้าฟรี มีตู้บริจาค เป็นทางเดียวที่จะได้เห็นอะไรพวกนี้นอกสามวันนั้น และคุ้มกับการแวะจริงถ้าผ่านจังหวัดเลยในช่วงเวลาอื่นของปี

ข้อควรรู้

พกของกันแดด ขบวนแห่เกิดขึ้นกลางแดดโดยแทบไม่มีร่มตลอดเส้นทาง และเดือนมิถุนายนที่เลยแกว่งระหว่างแดดเปรี้ยงกับฝนเทได้ภายในบ่ายเดียวกัน

ถ่ายรูปคนได้ แต่ขอก่อนเมื่อหน้ากากถูกถอดออก คนที่อยู่ข้างใต้คือเพื่อนบ้าน ไม่ใช่นักแสดงที่มีสัญญาจ้าง ส่วนในเขตวัดวันที่สาม ให้แต่งกายแบบเข้าวัดไทยทั่วไป ปิดไหล่ปิดเข่า ถอดรองเท้าก่อนเข้าศาลา และไม่ถ่ายภาพระหว่างการเทศน์ถ้าคนอื่นไม่ได้ถ่าย

เรื่องเงินสดสำคัญที่นี่ ด่านซ้ายเล็ก ตู้เอทีเอ็มมีจำกัด และร้านอาหารตามเส้นทางขบวนไม่รับบัตร

อยู่เลยแล้วไปไหนต่อ

เลยเป็นหนึ่งในไม่กี่จังหวัดของไทยที่หนาวจริง และคุ้มกับการอยู่นานขึ้น

ภูกระดึงเป็นการเดินขึ้นที่ราบสูงเต็มวันโดยมีลานกางเต็นท์อยู่ข้างบน ภูเรือทำสถิติอุณหภูมิต่ำที่สุดของประเทศบางปี ส่วนเชียงคานริมแม่น้ำโขงกลายเป็นจุดค้างคืนยอดนิยมที่สุดของจังหวัด เป็นถนนตึกแถวไม้ที่เงียบตอนเช้าตรู่และแน่นตอนเย็น

ถ้ามาตามล่าเทศกาล ให้วางด่านซ้ายไว้ก่อน แล้วถือว่าที่เหลือของจังหวัดคือเหตุผลที่จะอยู่ต่ออีกสามวัน